तळेरेतील निकेत नरहरी पावसकर यांचा अनोखा उपक्रम
तळेरे (प्रतिनिधी) : भारतात पोस्टकार्डची अधिकृत सुरुवात 1 जुलै 1879 रोजी झाली. त्यानंतर अनेक पिढ्या पोस्ट कार्डाच्या माध्यमातून आपल्या भावना व्यक्त करु लागल्या. अनेकांना पत्राची ओढ निर्माण झाली. मात्र, अलीकडील अनेक समाज माध्यमांमुळे पोस्टाच्या या देवाणघेवाणीकडे सर्वांचेच दुर्लक्ष झालेले दिसून येते. अशावेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील तळेरे (ता. कणकवली) येथील निकेत नरहरी पावसकर हे अक्षरोत्सवच्या माध्यमातून राबवत असलेले उपक्रम दखल घेण्यासारखेच आहेत. गेल्या 20 वर्षांपासून ते देश परदेशातील अनेक व्यक्तिंशी याच पोस्ट कार्डाच्या माध्यमातून संपर्कात आहेत. तो ऋणानुबंध अनेकांशी आजही कायम टिकुन आहेत. आजच्या डिजिटल युगात जेव्हा आपण एका सेकंदात जगाच्या पाठीवर कुठेही मेसेज पाठवू शकतो, तेव्हा ‘पोस्ट कार्ड’ हा शब्द ऐकल्यावर अनेकांना तो भूतकाळातील एखादा दस्तऐवज वाटू लागतो. पण दरवर्षी १ जुलै रोजी जेव्हा ‘भारतीय पोस्ट कार्ड दिन’ येतो, तेव्हा आठवतो तो पिवळाधमक कागद, त्यावर निळ्या शाईने लिहिलेले आपुलकीचे शब्द आणि पोस्टमन काकांची वाट पाहण्यात असलेला तो असीम थरार. तंत्रज्ञानाच्या गदारोळात मागे पडत चाललेल्या याच ५० पैशांच्या पोस्ट कार्डाला जागतिक स्तरावर अभिमानाने मिरवण्याचे काम सिंधुदुर्गातील तळेरे येथील ‘अक्षरोत्सव’ या आगळ्यावेगळ्या चळवळीने केले आहे. गेली २० वर्षे निकेत नरहरी पावसकर हा अनोखा ‘अक्षर-यज्ञ’ नेटाने चालवत आहेत.
संवादाचे लोकशाहीकरण : भारतीय पोस्ट कार्डाचे अनन्यसाधारण महत्त्व
१ जुलै रोजी सुरू झालेल्या भारतीय पोस्ट कार्डाचा इतिहास हा खरं तर भारतातील संवादाच्या लोकशाहीकरणाचा इतिहास आहे. लिफाफा किंवा अंतर्देशीय पत्राच्या तुलनेत पोस्ट कार्ड हे अत्यंत स्वस्त आणि सर्वांना परवडणारे माध्यम होते. गरीब-श्रीमंत, साक्षर-अल्पसाक्षर अशा सर्वांनाच या कार्डाने जोडले. पोस्ट कार्डाला कव्हर नसते, त्यामुळे त्यावर लिहिलेला मजकूर उघडा असतो. या पारदर्शकतेमध्येच एक वेगळाच विश्वास आणि कौटुंबिक जिव्हाळा दडला होता. गावाची सुख-दुःखे, लग्नाची निमंत्रणे, पिकांचे भाव ते अगदी विचारपूस… सर्वकाही या मर्यादित जागेत घट्ट बसत असे. स्वातंत्र्यलढ्यात आणि त्यानंतरच्या समाजउभारणीत या पोस्ट कार्डाने संदेशवहनाचे फार मोठे काम केले आहे. अनेक साहित्यिकांची पत्रे आज ऐतिहासिक ठेवा बनली आहेत.
छंदाची एक नवी व्याख्या : ‘अक्षरोत्सव’ आणि आंतरराष्ट्रीय सन्मान
सामान्यतः लोक तिकिटे, नाणी किंवा जुन्या वस्तू गोळा करण्याचा छंद जोपासतात. पण निकेत पावसकर यांनी गेल्या दोन दशकांपूर्वी एक अत्यंत वेगळा आणि कल्पक छंद जोपासण्यास सुरुवात केली. त्यांनी भारतीय पोस्ट कार्डाला देश-विदेशातील नामांकित, कर्तृत्ववान आणि विविध क्षेत्रांतील दिग्गज व्यक्तींकडे पाठवले. उद्दिष्ट एकच—त्या थोर व्यक्तींनी स्वतःच्या हस्ताक्षरात त्या पोस्ट कार्डावर एखादा संदेश आणि स्वाक्षरी द्यावी. आज या संग्रहात परदेशतील राष्ट्रपती, पंतप्रधान, ज्येष्ठ साहित्यिक, कलावंत, वैज्ञानिक यांच्यापासून ते थेट आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील सेलिब्रिटी आणि विचारवंतांच्या हस्ताक्षरांचा अनमोल खजिना जमा झाला आहे.
भारतीय पोस्टचा आंतरराष्ट्रीय गौरव
जेव्हा अमेरिकेसारख्या देशातील एखादा प्रसिद्ध दिग्दर्शक किंवा जागतिक कीर्तीची व्यक्ती भारताच्या अत्यंत साध्या आणि पारंपरिक पोस्ट कार्डावर स्वतःच्या हस्ताक्षरात संदेश लिहिते, तेव्हा तो केवळ एका व्यक्तीचा संग्रह ठरत नाही. तो भारतीय टपाल खात्याचा (India Post) आंतरराष्ट्रीय स्तरावर झालेला सर्वोच्च सन्मान ठरतो. हे पोस्ट कार्ड जागतिक पातळीवर भारताची सांस्कृतिक मुद्रा उमटवणारे माध्यम बनले आहे, हेच ‘अक्षरोत्सव’ने सिद्ध केले.
२० वर्षांचा साधनाप्रवास : कटू-गोड अनुभवांचे संचित
हा २० वर्षांचा प्रवास सोपा नव्हता. यासाठी प्रचंड चिकाटी, संयम आणि सातत्य लागते. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर पत्रव्यवहार करताना पोस्टाचे अनेक कटू-गोड अनुभव पावसकर यांच्या गाठीशी आहेत. सातासमुद्रापार पाठवलेले कार्ड जेव्हा काही महिन्यांनी किंवा वर्षांनी जागतिक दिग्गजांच्या स्वाक्षरीने आणि प्रेमाग्रहाने नटून तळेरे सारख्या ग्रामीण भागात परत येते, तेव्हा मिळणारा आनंद अवर्णनीय असतो. अनेकदा मौल्यवान संदेश असलेली कार्डे खराब होतात किंवा वेळेत पोहोचत नाहीत. टपाल विभागाच्या अनास्थेचे चटकेही कधीकधी सहन करावे लागतात. पण, या सर्व अडथळ्यांवर मात करत, केवळ या माध्यमावरील आत्मियतेपोटी पावसकर यांनी हा संग्रह जिवंत ठेवला आहे.
असाही वेगळा छंद : नव्या पिढीला प्रेरणा
‘अक्षरोत्सव’ या संग्रहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हा केवळ कपाटात सजवून ठेवलेला छंद नाही, तर ती एक गतिमान सामाजिक आणि शैक्षणिक चळवळ आहे. या पोस्ट कार्डांच्या माध्यमातून पावसकर विविध शाळा, महाविद्यालयांमध्ये प्रदर्शने भरवतात. त्यातून आजच्या ईमेल आणि व्हॉट्सॲपच्या युगातील मुलांना ‘हस्ताक्षराचे सौंदर्य’ आणि ‘पत्रांचे महत्त्व’ कळते. विद्यार्थ्यांना “छंद का जोपासावा?” आणि त्याचे मानवी जीवनातील महत्त्व काय, याचे प्रत्यक्ष मार्गदर्शन या चळवळीद्वारे केले जाते. जगातील महान व्यक्तींचे विचार एकाच ठिकाणी पोस्ट कार्डावर पाहायला मिळाल्याने मुलांमध्ये एक नवी उमेद आणि प्रेरणा निर्माण होते.
आज १ जुलैच्या निमित्ताने, जेव्हा आपण भारतीय पोस्ट कार्डाच्या प्रवासाकडे पाहतो, तेव्हा ते केवळ टपाल वाहून नेणारे साधन उरत नाही, तर ते ‘अक्षरोत्सव’ सारख्या चळवळीमुळे कला, संस्कृती, विचार आणि ज्ञानाला जगभर जोडणारा एक जिवंत सेतू बनले आहे. आजही ते भारतीय पोस्टकार्डावरच संदेश लिहुन पाठविण्याची अनेकांना विनंती / आग्रह करतात. तंत्रज्ञान कितीही पुढे गेले, तरी हाताने लिहिलेल्या शब्दांची उब कधीच कमी होऊ शकत नाही, हेच पावसकर यांच्या या २० वर्षांच्या तपस्येने दाखवून दिले आहे. या अनोख्या चळवळीला आणि भारतीय पोस्ट कार्डाला मनापासून सलाम!
